Upadłość transgraniczna w Unii Europejskiej. Co dzieje się z majątkiem i długami w kilku państwach?

Upadłość transgraniczna. Który sąd jest właściwy?

Podstawową kwestią w postępowaniu transgranicznym jest ustalenie państwa, którego sądy mogą wszcząć główne postępowanie upadłościowe. Nie decyduje o tym samo obywatelstwo dłużnika ani miejsce, w którym zaciągnął on największy kredyt. Zgodnie z art. 3 rozporządzenia 2015/848 właściwe są sądy państwa, w którym znajduje się główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika, określany skrótem COMI (ang. Centre of Main Interests). Jest to miejsce, w którym dłużnik regularnie zarządza swoimi sprawami i które jest możliwe do ustalenia przez osoby trzecie, w szczególności wierzycieli.

W przypadku osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej przyjmuje się co do zasady, że jej COMI znajduje się w miejscu zwykłego pobytu. Dla przedsiębiorców i spółek rozporządzenie przewiduje odrębne domniemania, związane odpowiednio z głównym miejscem wykonywania działalności i siedzibą statutową.

Przykład: osoba, która na stałe mieszka i pracuje w Polsce, prowadzi tutaj gospodarstwo domowe oraz zarządza swoimi finansami, może podlegać jurysdykcji polskiego sądu upadłościowego, nawet jeżeli część jej zobowiązań powstała w Niemczech, a nieruchomość znajduje się w Hiszpanii.

Każdorazowo konieczna jest jednak ocena rzeczywistych okoliczności sprawy. Sam adres zameldowania lub formalna zmiana miejsca zamieszkania nie muszą przesądzać o jurysdykcji. Rozporządzenie zawiera również rozwiązania ograniczające przenoszenie miejsca zamieszkania lub siedziby wyłącznie w celu uzyskania korzystniejszych warunków oddłużenia. W określonych przypadkach niedawna zmiana miejsca zwykłego pobytu albo siedziby powoduje, że ustawowe domniemanie COMI nie znajduje zastosowania.

Jedno główne postępowanie upadłościowe, ale nie zawsze tylko jedno postępowanie

Jedną z najważniejszych zasad europejskiego prawa upadłościowego jest możliwość prowadzenia głównego postępowania upadłościowego, którego skutki co do zasady obejmują majątek dłużnika znajdujący się również w innych państwach członkowskich objętych rozporządzeniem. Nie oznacza to jednak, że w każdej sytuacji postępowanie może toczyć się wyłącznie w jednym państwie. Rozporządzenie 2015/848 rozróżnia bowiem dwa podstawowe rodzaje postępowań.

Główne postępowanie upadłościowe

Prowadzone jest w państwie, w którym znajduje się COMI dłużnika. Ma zasadniczo charakter uniwersalny, co oznacza, że jego skutki mogą obejmować majątek położony w innych państwach członkowskich. Jeżeli więc właściwy jest polski sąd, postępowanie może obejmować nie tylko składniki majątkowe znajdujące się w Polsce, ale również należące do dłużnika aktywa położone np. w Niemczech, Francji czy Hiszpanii.

Zakres ten podlega jednak ograniczeniom przewidzianym w rozporządzeniu, w szczególności dotyczącym praw rzeczowych osób trzecich i skutków ewentualnych postępowań wtórnych.

Wtórne postępowanie upadłościowe

Rozporządzenie dopuszcza także wszczęcie postępowania wtórnego w innym państwie członkowskim, jeżeli dłużnik posiada tam zakład/ firmę produkcyjną w rozumieniu przepisów unijnych. Zakład, czy firma produkcyjna oznacza miejsce prowadzenia lub niedawnego prowadzenia rzeczywistej działalności gospodarczej przy wykorzystaniu zasobów ludzkich i majątkowych. Samo posiadanie rachunku bankowego, nieruchomości czy niespłaconego kredytu w innym kraju nie wystarcza do uznania, że istnieje tam zakład. Skutki postępowania wtórnego ograniczają się zasadniczo do majątku znajdującego się na terytorium państwa, w którym je wszczęto. Przepisy przewidują mechanizmy współpracy i koordynacji między zarządcami oraz sądami prowadzącymi poszczególne postępowania. Ma to ograniczać ryzyko sprzecznych działań i umożliwiać bardziej uporządkowane zaspokajanie wierzycieli.

Europejskie przepisy nie wykluczają zatem wszystkich równoległych postępowań. Ustanawiają natomiast zasady określania jurysdykcji i koordynacji działań podejmowanych w różnych państwach.

Czy polska upadłość jest uznawana w innych krajach Unii Europejskiej?

Jednym z najistotniejszych rozwiązań przewidzianych w rozporządzeniu 2015/848 jest zasada automatycznego uznawania orzeczeń o wszczęciu postępowania upadłościowego. Zgodnie z art. 19 orzeczenie o wszczęciu postępowania, wydane przez właściwy sąd państwa członkowskiego, podlega uznaniu w pozostałych państwach objętych rozporządzeniem od chwili, w której stało się skuteczne w państwie wszczęcia. W praktyce oznacza to, że ogłoszenie upadłości przez polski sąd nie wymaga co do zasady prowadzenia odrębnego postępowania o uznanie tego orzeczenia w Niemczech, Hiszpanii czy Francji. Rozporządzenie reguluje również uznawanie innych orzeczeń związanych z przebiegiem i zakończeniem postępowania upadłościowego, w tym dotyczących układów oraz określonych rozstrzygnięć związanych z oddłużeniem.

Czy umorzenie długów w Polsce obejmuje również wierzycieli zagranicznych?

W głównym postępowaniu upadłościowym zasadą jest stosowanie prawa państwa jego wszczęcia, chyba że rozporządzenie przewiduje wyjątki. Jeżeli zatem właściwy jest polski sąd, to polskie Prawo upadłościowe co do zasady określa warunki, przebieg i skutki oddłużenia. Zagraniczny wierzyciel nie jest wyłączony z postępowania tylko dlatego, że jego siedziba znajduje się poza Polską. Wierzyciele z innych państw członkowskich mogą zgłaszać swoje wierzytelności zgodnie z zasadami wynikającymi z rozporządzenia i właściwego prawa krajowego. Jeżeli określone zobowiązanie podlega skutecznemu umorzeniu w ramach polskiego postępowania, rozstrzygnięcie to może wywoływać skutki także wobec wierzyciela z innego państwa członkowskiego. Zakres ochrony zależy jednak od charakteru zobowiązania, treści orzeczenia, przepisów dotyczących oddłużenia oraz wyjątków przewidzianych w prawie unijnym.

Szczególnego znaczenia nabierają tutaj zobowiązania zabezpieczone na majątku dłużnika, np. hipoteką ustanowioną na zagranicznej nieruchomości. Umorzenie osobistej odpowiedzialności dłużnika nie musi oznaczać wygaśnięcia wszystkich praw rzeczowych wierzyciela.

Majątek za granicą, a upadłość konsumencka. Czy polski syndyk może sprzedać nieruchomość w innym państwie?

Posiadanie majątku poza Polską nie wyłącza możliwości ogłoszenia upadłości konsumenckiej przed polskim sądem, jeżeli istnieją podstawy do ustalenia jego jurysdykcji. Jednocześnie zagraniczne położenie nieruchomości nie oznacza, że pozostaje ona poza zainteresowaniem syndyka. Zgodnie z art. 21 rozporządzenia 2015/848 zarządca powołany przez sąd właściwy do prowadzenia głównego postępowania może wykonywać swoje uprawnienia w innych państwach członkowskich, z uwzględnieniem ograniczeń przewidzianych w rozporządzeniu. W praktyce polski syndyk może więc podejmować działania dotyczące majątku dłużnika znajdującego się poza granicami kraju. Nie oznacza to jednak możliwości pominięcia przepisów państwa, w którym położona jest nieruchomość.

Jak wygląda sprzedaż zagranicznej nieruchomości?

Jeżeli w skład majątku upadłego wchodzi mieszkanie lub dom położony w innym państwie członkowskim, syndyk musi uwzględnić zarówno przepisy dotyczące postępowania upadłościowego, jak i lokalne regulacje związane z obrotem nieruchomościami. W zależności od państwa mogą pojawić się obowiązki dotyczące sporządzenia aktu notarialnego, wpisów w odpowiednim rejestrze, ujawnienia uprawnień syndyka, rozliczenia podatków czy wykazania, że nieruchomość może zostać skutecznie zbyta. Rozporządzenie przewiduje możliwość ujawniania informacji o postępowaniu upadłościowym w odpowiednich rejestrach publicznych innych państw członkowskich. Z kolei art. 14 wskazuje, że skutki postępowania dotyczące praw podlegających wpisowi do rejestru publicznego określa prawo państwa, pod którego zwierzchnictwem rejestr jest prowadzony.

W praktyce oznacza to konieczność współpracy z zagranicznymi notariuszami, organami prowadzącymi rejestry nieruchomości oraz, w razie potrzeby, miejscowymi prawnikami.

Czy zagraniczna hipoteka pozostaje skuteczna?

Szczególną ochroną objęte są prawa rzeczowe wierzycieli i innych osób trzecich. Art. 8 rozporządzenia 2015/848 przewiduje, że wszczęcie postępowania upadłościowego co do zasady nie narusza praw rzeczowych dotyczących majątku znajdującego się w innym państwie członkowskim w chwili wszczęcia postępowania. Dlatego nieruchomość obciążona hipoteką na rzecz zagranicznego banku wymaga odrębnej analizy. Samo ogłoszenie upadłości w Polsce nie powoduje automatycznego usunięcia zabezpieczenia hipotecznego.

Istotne jest zarówno prawo państwa położenia nieruchomości, jak i charakter zabezpieczonej wierzytelności oraz sposób prowadzenia postępowania upadłościowego.

Czy dłużnik może wybrać kraj, w którym korzystniej ogłosić upadłość?

Różnice między krajowymi systemami oddłużania mogą skłaniać do poszukiwania państwa, w którym postępowanie trwa krócej albo przewiduje korzystniejsze warunki umorzenia zobowiązań. Nie oznacza to jednak swobody wyboru sądu wyłącznie według własnych preferencji. Rozporządzenie 2015/848 opiera jurysdykcję na rzeczywistym położeniu COMI. W przypadku osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej domniemanie związane z miejscem zwykłego pobytu nie znajduje zastosowania, jeżeli miejsce to zostało przeniesione do innego państwa członkowskiego w ciągu sześciu miesięcy poprzedzających złożenie wniosku o wszczęcie postępowania. Nie oznacza to automatycznego zakazu ogłoszenia upadłości po przeprowadzce. Sąd musi jednak ustalić, gdzie rzeczywiście znajduje się główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika.

Przeprowadzka dokonana jedynie formalnie, bez rzeczywistego przeniesienia centrum życia, może więc okazać się niewystarczająca do uzasadnienia jurysdykcji zagranicznego sądu.

Upadłość transgraniczna. Znaczenie prawidłowego przygotowania postępowania

W sprawach obejmujących majątek lub zobowiązania w kilku państwach członkowskich szczególnie istotne jest prawidłowe ustalenie sytuacji prawnej i majątkowej dłużnika jeszcze przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości. Konieczne może być przeanalizowanie zagranicznych umów kredytowych, dokumentów dotyczących własności nieruchomości, ustanowionych zabezpieczeń oraz postępowań sądowych i egzekucyjnych prowadzonych poza Polską.

Znaczenie ma również ustalenie, czy zagraniczny wierzyciel posiada zabezpieczenie rzeczowe, czy dłużnik prowadzi działalność gospodarczą w innym państwie oraz czy istnieją przesłanki do wszczęcia postępowania wtórnego. Nie wszystkie kwestie można rozstrzygnąć wyłącznie na podstawie polskich przepisów. W określonych sytuacjach konieczne jest uwzględnienie prawa państwa położenia majątku albo prawa właściwego dla konkretnej czynności prawnej.

Warto także pamiętać, że rozporządzenie 2015/848 nie obowiązuje w Danii, która nie uczestniczy w jego stosowaniu. Nie obejmuje ono również Wielkiej Brytanii, która wystąpiła z Unii Europejskiej. Sprawy dotyczące tych państw wymagają odrębnej analizy.

Upadłość transgraniczna pozwala uporządkować sytuację finansową dłużnika, którego majątek i zobowiązania znajdują się w różnych państwach Unii Europejskiej. Rozporządzenie 2015/848 określa zasady ustalania właściwego sądu, uznawania orzeczeń oraz współpracy między organami prowadzącymi postępowania upadłościowe.

Najważniejsze znaczenie ma ustalenie państwa, w którym znajduje się główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika. To od niego zależy możliwość wszczęcia głównego postępowania upadłościowego oraz prawo, które co do zasady będzie regulowało jego przebieg i skutki.

Zagraniczne zobowiązania nie wykluczają możliwości oddłużenia w Polsce, podobnie jak posiadanie majątku w innym państwie nie oznacza automatycznego wyłączenia go z postępowania upadłościowego. Każdy przypadek wymaga jednak oceny z uwzględnieniem przepisów unijnych, prawa krajowego oraz charakteru poszczególnych wierzytelności i zabezpieczeń.